خاورمیانه همچنان به انرژی هیدروکربنی وابسته است

به گزارش نماد اقتصاد، بررسی اخیر موسسه انرژی «Energy Institute» از وضعیت انرژی جهان نشان می‌دهد شکاف‌های موجود میان کشورهای خاورمیانه تنها به حوزه‌های سیاسی، فرهنگی و اقتصادی محدود نبوده و ساختار مصرف انرژی، نظام تولید برق و عملکرد زیست‌محیطی کشورهای این منطقه نیز تفاوت‌های قابل‌توجهی با یکدیگر دارند.

بر اساس آخرین گزارش آماری سالانه انرژی جهان، برخی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان نفت در خاورمیانه همچنان برای تامین نیازهای داخلی خود به گاز طبیعی وابسته هستند، در حالی که برخی دیگر بخش عمده مصرف انرژی خود را از فرآورده‌های نفتی تامین می‌کنند. در همین حال، سرعت توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، الگوی تولید برق و میزان انتشار گازهای گلخانه‌ای در کشورهای منطقه مسیرهای متفاوتی را طی کرده است.

سهم ناچیز انرژی پاک در سبد برق منطقه

کشورهای خاورمیانه در سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۴۲ اگزاژول انرژی اولیه مصرف کردند که حدود ۷ درصد از کل مصرف انرژی جهان را شامل می‌شود. با وجود آنکه نیروگاه هسته‌ای براکه در امارات متحده عربی اکنون حدود ۸ درصد از انرژی اولیه این کشور را تامین می‌کند، سایر کشورهای منطقه همچنان وابستگی بسیار بالایی به سوخت‌های فسیلی دارند.

انرژی‌های تجدیدپذیر، حتی با احتساب انرژی برق‌آبی، در اغلب کشورهای خاورمیانه سهم بسیار محدودی از سبد انرژی را در اختیار دارند و در برخی کشورها عملا نقش قابل توجهی در تامین انرژی ایفا نمی‌کنند.

با این حال، ترکیب مصرف سوخت‌های فسیلی در کشورهای منطقه یکسان نیست. عراق و عربستان سعودی سهم بالایی از مصرف انرژی خود را به فرآورده‌های نفتی اختصاص داده‌اند، در حالی که گاز طبیعی در قطر، عمان و ایران مهم‌ترین منبع تامین انرژی محسوب می‌شود. در مقابل، کویت، امارات متحده عربی از الگوی متعادل‌تری میان مصرف نفت و گاز برخوردار هستند.

افزایش تقاضای انرژی بدون بهبود بهره‌وری

تقاضای انرژی در خاورمیانه طی یک دهه گذشته حدود ۲۰ درصد افزایش یافته است. در این میان، عراق و عمان با ثبت میانگین رشد سالانه ۳.۶ درصدی، سریع‌ترین افزایش مصرف انرژی را تجربه کردند و پس از آن ایران با رشد سالانه ۳ درصدی قرار گرفت. در سوی دیگر، قطر کمترین نرخ رشد مصرف انرژی را با میانگین سالانه حدود ۰.۵ درصد به ثبت رساند.

رشد سریع تقاضای انرژی در منطقه خاورمیانه با توجه به درآمدهای گسترده حاصل از صادرات هیدروکربن‌ها و سیاست دولت‌ها برای گسترش دسترسی خانوارها و صنایع به انرژی، موضوعی دور از انتظار نیست. با این حال، چالش اصلی در این میان، ضعف قابل‌توجه در بهره‌وری انرژی است.

شدت مصرف انرژی، یعنی میزان انرژی مورد نیاز برای تولید هر واحد اقتصادی، در تقریبا تمامی کشورهای خاورمیانه به جز قطر بالاتر از میانگین جهانی قرار دارد. در ایران و بحرین، شدت مصرف انرژی نزدیک به دو برابر متوسط جهانی است.

این تفاوت ناشی از ساختار اقتصادی متفاوت کشورهای منطقه است. برخلاف اقتصادهای وابسته به هیدروکربن در کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس بر پایه صنایع پیشرفته، فناوری و خدمات شکل گرفته است. بیش از نیمی از صادرات برخی از این کشور را بخش خدمات تشکیل می‌دهد که ارزش آن در سال ۲۰۲۵ به ۹۲ میلیارد دلار رسید؛ رقمی که تقریبا برابر با مجموع صادرات کالایی ایران شامل صادرات نفتی و غیرنفتی است.

تولید برق؛ رشد سریع، انرژی پاک محدود

بخش برق خاورمیانه طی یک دهه گذشته با میانگین رشد سالانه ۳.۵ درصد توسعه یافته است؛ رقمی که از متوسط جهانی ۲.۸ درصد بالاتر محسوب می‌شود. طبق آمار مجموع تولید برق منطقه در سال ۲۰۲۵ از مرز یک‌هزار و ۶۰۰ تراوات‌ساعت عبور کرد.

با این حال، انرژی‌های تجدیدپذیر شامل برق‌آبی تنها ۹۲ تراوات‌ساعت از این میزان را به خود اختصاص دادند که کمتر از ۶ درصد کل تولید برق منطقه است.

در صورت حذف نیروگاه‌های برق‌آبی، میزان توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر میان کشورهای منطقه تفاوت چشمگیری دارد. عربستان سعودی و امارات متحده عربی در جایگاه نخست قرار دارند و هر کدام بیش از ۱۹ تراوات‌ساعت برق از انرژی خورشیدی و بادی تولید می‌کنند.

یکی از نگران‌کننده‌ترین روندهای ثبت‌شده در بخش انرژی منطقه خاورمیانه، کاهش شدید تولید برق‌آبی است. ایران و عراق همچنان مهم‌ترین تولیدکنندگان برق‌آبی خاورمیانه محسوب می‌شوند اما تولید این نوع انرژی در سال ۲۰۲۵ در این کشورها به ترتیب ۳۷، ۲۹ و ۱۲ درصد کاهش یافت.

این افت تولید می‌تواند نشانه‌ای اولیه از تشدید بحران کم‌آبی و تداوم دوره‌های خشکسالی در بخش‌هایی از خاورمیانه باشد؛ موضوعی که در سال‌های آینده می‌تواند بر امنیت انرژی و مدیریت منابع آبی کشورهای منطقه تاثیرگذار باشد.

ایران در صدر انتشار آلاینده‌ها

در خاورمیانه و در سال ۲۰۲۵ بیش از ۳ میلیارد تن گاز گلخانه‌ای منتشر شد که ایران به تنهایی نزدیک به نیمی از این میزان را به خود اختصاص داد.

بر همین اساس، ایران در سال جاری میلادی با عبور از ژاپن به پنجمین کشور بزرگ منتشرکننده گازهای گلخانه‌ای در جهان تبدیل شد و پس از چین، آمریکا، هند و روسیه قرار گرفت. در مقابل، امارات متحده عربی با افزایش ۳.۹ درصدی بیشترین رشد سالانه انتشار گازهای گلخانه‌ای را تجربه کرد و پس از آن عراق با رشد ۲.۶ درصدی قرار گرفت.

گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر در نقطه آغاز

ترکیب محدود انرژی‌های تجدیدپذیر، افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای و تداوم وابستگی به نفت و گاز نشان می‌دهد روند گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر در خاورمیانه هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد.

اگرچه برخی کشورهای منطقه برنامه‌های بلندپروازانه‌ای برای توسعه انرژی‌های پاک و کاهش انتشار کربن اعلام کرده‌اند، داده‌های جدید نشان می‌دهد فاصله میان اهداف اعلام‌شده و تغییرات واقعی در ساختار انرژی همچنان قابل‌توجه است. در شرایطی که تقاضای انرژی در منطقه به رشد خود ادامه می‌دهد، کاهش وابستگی به سوخت‌های فسیلی بیش از آنکه یک انتخاب باشد، به یک ضرورت اقتصادی و زیست‌محیطی تبدیل شده است.