عرصه رقابت در انرژی هسته‌ای به نیروگاه‌های شناور رسید

به گزارش نماد اقتصاد، نیروی دریایی آمریکا در حال برنامه‌ریزی برای آزمایش سامانه‌ای در پایگاه دریایی نورفولک است که طی آن، راکتورهای انرژی هسته‌ای ناوهای هواپیمابر کلاس جرالد آر فورد در شرایط اضطراری برق مورد نیاز شبکه ساحلی را تامین خواهند کرد.

آزمایش استفاده از ناوهای هواپیمابر هسته‌ای برای تامین برق شبکه سراسری، تنها یک پروژه فنی در مقیاس آزمایشگاهی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از تغییر رویکرد آمریکا به استفاده چندمنظوره از فناوری هسته‌ای و ورود جدی به رقابتی است که روسیه سال‌هاست در آن پیشگام بوده است. در این میان، توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای شناور می‌تواند علاوه بر افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌های نظامی، به ابزاری برای تقویت نفوذ اقتصادی و فناوری کشورها در عرصه بین‌المللی تبدیل شود.

در این طرح، انرژی تولیدشده توسط راکتور ناوها، توربین‌های تولید برق را به حرکت درمی‌آورد و سپس برق تولیدی از طریق پست‌های انتقال به شبکه برق متصل به ساحل تزریق می‌شود؛ اقدامی که می‌تواند ظرفیت جدیدی برای مدیریت بحران‌های انرژی و افزایش پایداری زیرساخت‌های حیاتی ایجاد کند.

ایده‌ای قدیمی با کاربردهای نوین

هرچند ایده استفاده از نیروگاه‌های هسته‌ای شناور در نگاه نخست نوآورانه به نظر می‌رسد اما سابقه استفاده از چنین فناوری به چند دهه قبل بازمی‌گردد. در دهه ۱۹۶۰ میلادی، ایالات متحده از راکتور «MH-1A» که روی شناور «USS Sturgis» نصب شده بود، برای تامین برق کانال پاناما استفاده کرد. این شناور پس از انجام تغییرات فنی، به یک نیروگاه هسته‌ای متحرک تبدیل شد که پس از انتقال به محل موردنظر، به‌صورت ثابت فعالیت می‌کرد.

در سال‌های اخیر نیز این ایده بار دیگر مورد توجه برنامه‌ریزان نظامی قرار گرفته است. اظهارات هانگ کائو، سرپرست وزارت نیروی دریایی آمریکا نشان می‌دهد که واشنگتن به دنبال گسترش استفاده از انرژی هسته‌ای فراتر از تامین نیروی محرکه کشتی‌ها و زیردریایی‌هاست؛ رویکردی که می‌تواند کاربردهای عملیاتی این فناوری را به حوزه تامین برق پایگاه‌های نظامی و زیرساخت‌های حیاتی نیز گسترش دهد.

انرژی هسته‌ای؛ ستون جدید پایداری عملیات نظامی

در همین راستا، وزارت دفاع آمریکا پیش‌تر پروژه‌ای موسوم به «Project Pele» را با هدف توسعه راکتورهای هسته‌ای قابل‌حمل آغاز کرده بود. هدف اصلی این برنامه، تامین برق پایگاه‌های عملیاتی دورافتاده‌ای است که به منابع انرژی پایدار نیاز دارند و امکان اتکا به منابع تجدیدپذیر به دلیل ناپایداری تولید برق در آن‌ها وجود ندارد.

اگرچه پروژه نورفولک و «Project Pele» هر دو با اهداف دفاعی و امنیت ملی دنبال می‌شوند اما رقابت در حوزه انرژی هسته‌ای قابل‌انتقال تنها به کاربردهای نظامی محدود نیست. در سوی دیگر این رقابت، روسیه تلاش می‌کند از این فناوری به‌عنوان ابزاری برای توسعه صادرات هسته‌ای و افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی خود بهره بگیرد.

روسیه؛ پیشتاز توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای شناور

روسیه نخستین کشوری است که موفق شده یک نیروگاه هسته‌ای شناور را به بهره‌برداری تجاری برساند. در همین رابطه نیروگاه «Akademik Lomonosov» از سال ۲۰۲۰ برق شهر معدنی پوک در منطقه قطب شمال را تامین می‌کند و به نمادی از حضور راهبردی مسکو در این منطقه بدل شده است.

استقرار این نیروگاه علاوه بر تامین انرژی مناطق دورافتاده، تجربه عملی ارزشمندی برای صنعت انرژی هسته‌ای روسیه ایجاد کرده و جایگاه این کشور را در توسعه فناوری نیروگاه‌های شناور تثبیت کرده است. در همین حال، شرکت دولتی «Rosatom» برنامه‌هایی برای افزایش تعداد این نیروگاه‌ها در داخل روسیه و همچنین عرضه آن‌ها به بازارهای خارجی در دستور کار قرار داده است.

صادرات فناوری هسته‌ای؛ ابزار جدید نفوذ ژئوپلیتیکی مسکو

توسعه نیروگاه‌های هسته‌ای شناور برای روسیه صرفا یک پروژه صنعتی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان این کشور برای حفظ برتری در بازار جهانی فناوری انرژی هسته‌ای محسوب می‌شود. روسیه هم‌اکنون بزرگ‌ترین صادرکننده فناوری، تجهیزات و خدمات هسته‌ای در جهان است و توسعه این فناوری می‌تواند دامنه خدمات قابل ارائه این کشور را بیش از گذشته گسترش دهد.

از منظر اقتصادی نیز صادرات فناوری هسته‌ای به روسیه کمک می‌کند وابستگی درآمدهای خود به صادرات نفت را کاهش دهد و منابع درآمدی متنوع‌تری ایجاد کند. همزمان، افزایش نفوذ فناوری هسته‌ای روسیه در کشورهای مختلف می‌تواند قدرت چانه‌زنی مسکو را در برابر فشارهای سیاسی و اقتصادی غرب افزایش دهد؛ موضوعی که در شرایط تداوم جنگ اوکراین از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

مزیت‌های اقتصادی نیروگاه‌های شناور

نیروگاه‌های هسته‌ای شناور علاوه بر مزایای ژئوپلیتیکی، از منظر اقتصادی نیز ویژگی‌های قابل‌توجهی دارند. قابلیت جابه‌جایی این نیروگاه‌ها امکان انعقاد قراردادهای کوتاه‌مدت‌تر و انعطاف‌پذیرتر را برای مشتریان فراهم می‌کند و می‌تواند جذابیت سرمایه‌گذاری در پروژه‌های انرژی هسته‌ای را افزایش دهد.

از سوی دیگر، استقرار این نیروگاه‌ها در آب‌های ساحلی، نیاز به تامین زمین‌های وسیع برای احداث نیروگاه را از میان برمی‌دارد؛ مزیتی که به‌ویژه برای شهرهای ساحلی پرتراکم با محدودیت زمین و تقاضای بالای برق اهمیت زیادی دارد. کاهش پیچیدگی‌های مربوط به انتخاب محل احداث نیروگاه نیز می‌تواند هزینه‌های ساخت و توسعه پروژه‌های هسته‌ای را تا حدی کاهش دهد.

مسیر کاهش هزینه‌های انرژی هسته‌ای

یکی از مهم‌ترین مزیت‌های بالقوه نیروگاه‌های هسته‌ای شناور، امکان تولید انبوه آن‌هاست. صنعت هسته‌ای طی سال‌های اخیر همواره تلاش کرده است با عبور از مرحله تولید نخستین نمونه‌های اختصاصی و حرکت به سمت تولید استاندارد و سری، هزینه‌های ساخت را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد؛ فرایندی که در ادبیات صنعت هسته‌ای از آن با گذار از «FOAK» به «NOAK» یاد می‌شود.

در این میان، استفاده از زیرساخت‌ها و ظرفیت‌های فعلی در صنایع کشتی‌سازی و ساخت شناورهای دریایی می‌تواند روند تولید انبوه نیروگاه‌های شناور را نسبت به نیروگاه‌های متعارف زمینی تسریع کرده و صرفه‌های ناشی از مقیاس را زودتر محقق سازد.

فرصت راهبردی آمریکا برای احیای صنعت هسته‌ای

کاهش هزینه‌های ساخت نیروگاه‌های هسته‌ای یکی از مهم‌ترین اهداف سیاست انرژی ایالات متحده به شمار می‌رود؛ هدفی که دولت‌های مختلف آمریکا طی سال‌های گذشته دستیابی به آن را دنبال کرده‌اند اما نتایج به دست آمده با انتظارات فاصله داشته است.

در صورتی که آزمایش‌های پایگاه نورفولک موفقیت‌آمیز باشد، نیروهای مسلح آمریکا می‌توانند به نخستین مشتری بزرگ نیروگاه‌های هسته‌ای شناور تبدیل شوند و با ایجاد تقاضای پایدار، مسیر تولید انبوه این فناوری را هموار کنند. تحقق چنین سناریویی نه تنها هزینه تولید انرژی هسته‌ای را کاهش خواهد داد، بلکه می‌تواند صنعت انرژی هسته‌ای آمریکا را پس از سال‌ها رکود، بار دیگر به یکی از بازیگران اصلی رقابت جهانی تبدیل کند.

رقابت بر سر نیروگاه‌های هسته‌ای شناور در واقع تنها به تولید برق یا پشتیبانی از عملیات نظامی محدود نمی‌شود. این فناوری به‌تدریج در حال تبدیل شدن به یکی از ابزارهای جدید رقابت ژئوپلیتیکی، توسعه صادرات فناوری‌های پیشرفته و افزایش نفوذ بین‌المللی کشورهاست. از این منظر، هر کشوری که زودتر بتواند این فناوری را به مرحله تولید انبوه و تجاری‌سازی برساند، نه‌تنها در بازار انرژی هسته‌ای، بلکه در معادلات قدرت جهانی نیز از مزیتی راهبردی برخوردار خواهد شد.