اوپک دیگر جایگاه سابق در بازار نفت جهان را ندارد

به گزارش نماد اقتصاد، در شرایطی که آمریکا به بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان تبدیل شده، چین از مسیر مدیریت تقاضا بر قیمت‌ها اثر می‌گذارد و تنش‌های ژئوپلیتیکی مسیر عرضه را تعیین می‌کنند، بسیاری از تحلیلگران این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا سازمان اوپک همچنان بازیگر تعیین‌کننده بازار نفت محسوب می‌شود یا تصمیمات این سازمان دیگر اثرگذاری سابق را ندارد.

تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد ساختار سنتی بازار جهانی نفت دستخوش تغییرات بنیادینی شده است؛ تغییراتی که جایگاه تاریخی سازمان کشورهای صادرکننده نفت یعنی سازمان اوپک را با چالش جدی مواجه کرده است. سازمانی که بیش از شش دهه پیش با هدف دفاع از قیمت نفت و مدیریت عرضه جهانی شکل گرفت، اکنون با کاهش نفوذ خود در تعیین روند قیمت‌ها روبه‌رو شده و دیگر مانند گذشته اهرم هدایت بازار را در اختیار ندارد.

از ابزار کنترل بازار تا بازیگری با نفوذ محدود

سازمان اوپک در سال ۱۹۶۰ میلادی با ابتکار ایران، عراق، کویت، عربستان سعودی و ونزوئلا تاسیس شد. هدف اصلی این سازمان ایجاد هماهنگی میان کشورهای تولیدکننده برای مدیریت عرضه نفت و جلوگیری از سقوط قیمت‌ها بود. اگرچه بحران نفتی سال ۱۹۷۳ میلادی نام اوپک را به عنوان قدرتمندترین کارتل انرژی جهان بر سر زبان‌ها انداخت اما نقش این سازمان در عمل بیش از آنکه تعیین‌کننده مطلق قیمت باشد، بر مدیریت عرضه و ایجاد ثبات نسبی در بازار متمرکز بوده است.

کارآمدی اوپک همواره تابع دو متغیر راهبردی سهم این سازمان از عرضه جهانی نفت و چابکی اعضا در تنظیم سریع سطح تولید همسو با نوسانات بازار بوده است. هرگاه این دو متغیر تحلیل رفته‌اند، قدرت مانور و نفوذ اوپک نیز به‌تناسب کاهش یافته است.

تغییر قواعد بازی در بازار جهانی نفت

بازار نفت امروز دیگر تنها تابع میزان عرضه نیست. افزایش سرمایه‌گذاری‌های مالی، گسترش معاملات سفته‌بازانه، رشد سریع تولید نفت در کشورهای خارج از اوپک و نوسانات شدید تقاضا، ساختار سنتی بازار را دگرگون کرده‌اند. در چنین شرایطی، ابزار کلاسیک اوپک یعنی کاهش یا افزایش تولید، دیگر همان اثرگذاری گذشته را ندارد.

در حالت ایده‌آل، اوپک تلاش می‌کند عرضه نفت را متناسب با رشد تقاضا تنظیم کند تا قیمت‌ها در محدوده‌ای متعادل باقی بمانند؛ سطحی که از یک سو رشد اقتصادی کشورهای مصرف‌کننده را مختل نکند و از سوی دیگر انگیزه لازم برای سرمایه‌گذاری در صنعت نفت را حفظ کند. در عین حال تجربه بازار نشان داده است که چرخه‌های رونق و رکود صنعت نفت معمولا بسیار سریع‌تر از آن شکل می‌گیرد که سیاست‌های اوپک بتواند آن‌ها را مهار کند.

تجربه بحران‌های گذشته؛ محدودیت توان اوپک

عملکرد اوپک در بحران مالی جهانی سال ۲۰۰۸ نمونه‌ای روشن از محدودیت قدرت این سازمان به شمار می‌رود. در فاصله سال‌های ۲۰۰۳ تا میانه سال ۲۰۰۸ قیمت نفت با رشد مستمر به بیش از ۱۴۷ دلار در هر بشکه رسید. در آن مقطع، کشورهای مصرف‌کننده از اوپک خواستند تولید خود را افزایش دهد اما ظرفیت مازاد تولید اعضا به شدت کاهش یافته بود و عملا تنها عربستان سعودی امکان افزایش عرضه را داشت.

اگرچه ریاض در نهایت تولید خود را روزانه ۵۰۰ هزار بشکه افزایش داد اما همزمان نشانه‌های رکود اقتصاد جهانی و کاهش مصرف انرژی در آمریکا روند بازار را تغییر داد. با آغاز بحران مالی جهانی، قیمت نفت ظرف چند ماه تا حدود ۳۳ دلار در هر بشکه سقوط کرد؛ افتی که حتی کاهش مجموع ۴.۲ میلیون بشکه‌ای تولید اوپک نیز نتوانست مانع آن شود.

تحلیل‌های بعدی نشان داد بخش عمده بازگشت قیمت نفت در سال ۲۰۰۹ نه نتیجه سیاست‌های اوپک، بلکه حاصل تغییر انتظارات سرمایه‌گذاران و بازگشت خوش‌بینی به بازارهای مالی بود. در واقع، کاهش و افزایش تولید اوپک تنها بخشی از نوسانات قیمت را تعدیل کرد و نتوانست روند اصلی بازار نفت را تغییر دهد.

حضور رقابتی نفت شیل، ضربه‌ای دیگر به اوپک

دوره سقوط قیمت نفت در سال‌های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ نیز ضعف ساختاری اوپک را بیش از پیش آشکار کرد. در آن زمان قیمت نفت از حدود ۱۱۵ دلار در هر بشکه در اواسط سال ۲۰۱۴ به حدود ۲۶ دلار در سال ۲۰۱۶ سقوط کرد.

در این دوره، عربستان سعودی با هدف حفظ سهم بازار، تولید خود را در سطوح بسیار بالا نگه داشت و همزمان تولیدکنندگان نفت شیل آمریکا نیز باوجود زیان‌ده بودن بسیاری از میادین، به تولید ادامه دادند تا جایگاه خود را در بازار از دست ندهند. نتیجه این رقابت، مازاد عرضه گسترده و سقوط تاریخی قیمت‌ها بود؛ رخدادی که نشان داد اوپک دیگر قادر نیست به تنهایی مسیر بازار جهانی نفت را تعیین کند.

اوپک‌پلاس؛ همکاری گسترده اما اثرگذاری محدود

در پایان سال ۲۰۱۶، تشکیل ائتلاف اوپک‌پلاس با حضور کشورهایی مانند روسیه، مکزیک و قزاقستان امیدها برای بازگشت نفوذ این سازمان را افزایش داد. این ائتلاف توانست توافق‌هایی برای کاهش تولید اجرا کند اما بررسی‌های بعدی نشان داد این سیاست‌ها بین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۰ تنها حدود ۶ درصد یا معادل چهار دلار در هر بشکه بر قیمت جهانی نفت اثر گذاشته‌اند.

کارشناسان یکی از مهم‌ترین دلایل این اثرگذاری محدود را پایبند نبودن برخی اعضا به سهمیه‌های تعیین‌شده و افزایش تدریجی تولید خارج از چارچوب توافق‌ها عنوان می‌کنند.

بازار نفت ۲۰۲۶؛ تصویری از کاهش نفوذ اوپک

تحولات بازار جهانی نفت در سال ۲۰۲۶ را می‌توان مهم‌ترین شاهد بر کاهش نقش سنتی اوپک دانست. نخست آنکه ایالات متحده با تولید روزانه حدود ۱۳.۵ میلیون بشکه، جایگاه بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت جهان را در اختیار گرفته و بخش مهمی از رشد عرضه جهانی خارج از چارچوب اوپک شکل گرفته است.

از سوی دیگر، تنش‌های نظامی در منطقه خلیج فارس و محدود شدن عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز موجب شد بخش قابل‌توجهی از صادرات کشورهای عضو اوپک مانند عربستان سعودی، عراق، کویت، امارات و بحرین با اختلال مواجه شود. هرچند اوپک‌پلاس در فاصله ماه‌های مارس تا ژوئن ۲۰۲۶ چهار مرحله افزایش تولید را تصویب کرد اما محدودیت‌های ژئوپلیتیکی عملا مانع از عرضه این نفت به بازار شد و تصمیم‌های این ائتلاف تاثیر محسوسی بر قیمت‌ها نگذاشت.

کاهش سهم اوپک از عرضه جهانی

در همین بازه زمانی، اوپک بخشی از کنترل خود بر عرضه جهانی نفت را نیز از دست داد. تغییرات سیاسی در ونزوئلا و افزایش نفوذ آمریکا بر صنعت نفت این کشور، آینده پایبندی کاراکاس به سهمیه‌های اوپک را در هاله‌ای از ابهام قرار داده است. ونزوئلا که اکنون روزانه بیش از یک میلیون بشکه نفت تولید می‌کند، در گذشته سابقه تولید بیش از ۳.۵ میلیون بشکه در روز را داشته و در صورت افزایش سرمایه‌گذاری، می‌تواند بار دیگر به یکی از تولیدکنندگان بزرگ جهان تبدیل شود.

همزمان خروج امارات متحده عربی از اوپک نیز موجب شد حدود پنج میلیون بشکه در روز از ظرفیت تولید بالقوه از دایره مدیریت این سازمان خارج شود؛ رخدادی که بیش از گذشته سهم اوپک از عرضه جهانی را کاهش می‌دهد.

چین؛ بازیگر جدید تعیین‌کننده قیمت نفت

شاید مهم‌ترین تحول بازار انرژی در سال‌های اخیر، افزایش نقش چین در سمت تقاضا باشد. برخلاف گذشته که عرضه مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده قیمت نفت محسوب می‌شد، اکنون تغییرات تقاضای چین می‌تواند مسیر بازار را دگرگون کند.

پس از آغاز جنگ ایران و آمریکا، چین واردات نفت خود را حدود چهار میلیون بشکه در روز کاهش داد؛ اقدامی که همراه با استفاده از ذخایر راهبردی آمریکا، مانع از جهش شدید قیمت‌ها شد. در نتیجه، با وجود کاهش حدود ۱۴ درصدی عرضه جهانی نفت بر اثر اختلال در تنگه هرمز، قیمت نفت تنها حدود ۳۰ درصد افزایش یافت.

این در حالی است که در بحران نفتی سال ۱۹۷۳ کاهش تنها هفت درصدی عرضه جهانی، افزایش بیش از ۱۳۰ درصدی قیمت نفت را رقم زده بود. این مقایسه نشان می‌دهد ساختار بازار انرژی امروز تفاوت بنیادینی با دهه‌های گذشته پیدا کرده و مدیریت تقاضا به اندازه مدیریت عرضه اهمیت یافته است.

معادلات جدید بازار انرژی

برآیند تحولات سال‌های اخیر نشان می‌دهد نفوذ تاریخی اوپک بر بازار جهانی نفت نسبت به دهه‌های گذشته به شکل محسوسی کاهش یافته است. رشد سریع تولیدکنندگان خارج از اوپک، تغییر موازنه ژئوپلیتیکی در مناطق تولیدکننده، افزایش نقش بازیگران بزرگی مانند چین در سمت تقاضا و گسترش معاملات مالی در بازارهای انرژی، همگی موجب شده‌اند ابزار سنتی مدیریت عرضه دیگر کارایی گذشته را نداشته باشد.

بر همین اساس، آینده بازار جهانی نفت بیش از هر زمان دیگری به تعامل میان عوامل ژئوپلیتیکی، رفتار مصرف‌کنندگان بزرگ، سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های جدید تولید و روند اقتصاد جهانی وابسته خواهد بود؛ موضوعی که نشان می‌دهد دوران سلطه انحصاری اوپک بر تعیین قیمت نفت، دست‌کم به شکل گذشته، به پایان خود نزدیک شده است.