خاورمیانه وارد عصر جدید تنوع‌بخشی نظامی می‌شود

به گزارش نماد اقتصاد، امضای تفاهم‌نامه اخیر میان ایالات متحده و ایران اگرچه فعلا به کاهش تنش‌های نظامی در خاورمیانه منجر شده، اما جنگ چند ماه گذشته پیامدهایی را بر جای گذاشته که احتمالا ساختار امنیتی و نظامی منطقه را برای سال‌های آینده تحت تاثیر قرار خواهد داد. برخلاف بسیاری از تحلیل‌های اولیه، این جنگ نه نظم جهانی را دگرگون کرد و نه موجب وقوع شوک‌های غیرمنتظره در بازارهای انرژی و تجارت جهانی شد؛ از اختلال در تنگه هرمز گرفته تا جهش قیمت نفت، تقریبا تمامی سناریوهای مطرح‌شده پیش از این نیز بارها مورد بررسی قرار گرفته بودند.

شاید تنها متغیر واقعا غیرمنتظره در این بحران، نحوه عملکرد سیاست خارجی آمریکا و بازتعریف تدریجی نقش واشنگتن در معادلات امنیتی خاورمیانه بود؛ تغییری که اکنون کشورهای منطقه را به سمت بازنگری در راهبردهای دفاعی و کاهش وابستگی به یک شریک امنیتی واحد سوق داده است.

آشکار شدن محدودیت‌های چتر امنیتی آمریکا

در جریان حمله آمریکا علیه ایران، بخش عمده توان تهاجمی و سامانه‌های شناسایی آمریکا در اسرائیل، عربستان سعودی، اردن و ناوهای هواپیمابر مستقر در منطقه متمرکز بود. در مقابل، یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاورمیانه یعنی پایگاه هوایی العدید قطر که تنها حدود ۱۹۰ کیلومتر با سواحل ایران فاصله دارد، پیش از آغاز حملات تخلیه شد؛ اقدامی که از دید بسیاری از ناظران یکی از نخستین نشانه‌های نزدیک بودن درگیری نظامی بود.

این تحولات نشان داد کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در عمل بیش از آنکه به عنوان شرکای عملیاتی آمریکا ایفای نقش کنند، به مناطق حائل میان تهران و واشنگتن تبدیل شده‌اند؛ مسئله‌ای که پرسش‌های جدی درباره میزان تعهد آمریکا به امنیت متحدان منطقه‌ای خود ایجاد کرده است.

قدرت ایران و زیر سؤال رفتن معادلات سنتی امنیتی

ایران در پاسخ به حملات آمریکا و اسرائیل، زیرساخت‌های نظامی و لجستیکی مرتبط با آمریکا در قطر، بحرین، امارات، کویت و عربستان سعودی را هدف قرار داد.

اگرچه سامانه‌های دفاعی آمریکا مانع از وقوع خسارات راهبردی گسترده به زیرساخت‌های نظامی مستقر در کشورهای حاشیه خلیج فارس شد اما این حملات نشان داد که حتی پیشرفته‌ترین چترهای دفاعی نیز در برابر حملات موشکی و پهپادی آسیب‌پذیر هستند. گزارش‌ها حاکی از آن است که طی ماه‌های اخیر بین ۴۲ تا ۴۶ فروند تجهیزات و پرنده نظامی آمریکایی آسیب دیده یا از چرخه عملیاتی خارج شده‌اند؛ خساراتی که اگرچه از منظر زیرساختی محدود به نظر می‌رسند، اما از منظر راهبردی پیام‌های مهمی برای کشورهای منطقه به همراه داشته‌ است.

پایان انحصار امنیتی آمریکا در خاورمیانه

مهم‌ترین درس جنگ اخیر برای کشورهای منطقه احتمالا این واقعیت بود که امنیت خاورمیانه دیگر نمی‌تواند صرفا بر محور آمریکا تعریف شود.

در طول دهه‌های گذشته، ایالات متحده به دلیل برتری فناوری نظامی، ظرفیت عظیم صنایع دفاعی و انحصار در بسیاری از فناوری‌های راهبردی، مهم‌ترین تامین‌کننده امنیت کشورهای منطقه محسوب می‌شد. توافق تاریخی نفت در برابر امنیت میان ملک عبدالعزیز آل سعود و فرانکلین روزولت در سال ۱۹۴۵میلادی، پایه‌های این نظم امنیتی را شکل داد؛ نظمی که اکنون نشانه‌های آشکاری از فرسایش آن مشاهده می‌شود.

به عبارت دیگر اگرچه واشنگتن همچنان بازیگر اصلی امنیت خلیج فارس باقی خواهد ماند، اما دیگر تنها گزینه موجود برای کشورهای منطقه نخواهد بود.

تنوع‌بخشی دفاعی؛ راهبرد جدید کشورهای عرب خلیج فارس

در واکنش به واقعیت‌های جدید امنیتی، کشورهای منطقه خاورمیانه به سرعت در حال گسترش روابط نظامی و دفاعی خود با بازیگران مختلف هستند.

توسعه همکاری‌های راهبردی میان عربستان سعودی و پاکستان، کاهش تنش‌های سیاسی میان ریاض و آنکارا، برگزاری رزمایش‌های مشترک میان ترکیه و مصر و بازگشت قطر به نقش میانجی منطقه‌ای تنها بخشی از این روند محسوب می‌شوند.

در حوزه تسلیحاتی نیز نشانه‌های این تنوع‌بخشی کاملا مشهود است. امارات متحده عربی در جریان حملات اخیر از سامانه‌های پدافندی کره‌جنوبی برای مقابله با پهپادها و موشک‌ها استفاده کرد.

علاوه بر این، برخی کشورهای خلیج فارس در حال بررسی بهره‌گیری از تجربیات اوکراین در حوزه جنگ‌های پهپادی و نبردهای نامتقارن هستند؛ حوزه‌ای که طی جنگ روسیه و اوکراین تحول قابل‌توجهی را تجربه کرده است.

فرصت طلایی برای بازیگران جدید صنایع دفاعی

گذار خاورمیانه به سمت تنوع‌بخشی دفاعی فرصت‌های جدیدی را برای بازیگران نوظهور صنعت تسلیحات فراهم خواهد کرد. در همین رابطه چین که طی سال‌های گذشته حضور محدودی در بازار دفاعی منطقه داشته، اکنون می‌تواند از گسترش جنگ‌های سایبری، سامانه‌های بدون سرنشین و فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی برای افزایش سهم خود در بازارهای خاورمیانه استفاده کند.

هند نیز یکی دیگر از کشورهایی است که به دنبال ورود جدی‌تر به بازار تسلیحات منطقه است. مذاکرات مربوط به صادرات موشک مافوق صوت براهموس به امارات متحده عربی و همچنین گسترش همکاری‌های راهبردی میان ابوظبی و دهلی‌نو از جمله نشانه‌های این روند محسوب می‌شود.

با این حال، ورود به بازار دفاعی خاورمیانه با پیچیدگی‌های ژئوپلیتیکی فراوانی همراه است. از آنجا که موشک براهموس محصول همکاری مشترک هند و روسیه است، مسکو همچنان در تصمیم‌گیری‌های صادراتی آن نقش دارد؛ موضوعی که می‌تواند با روابط نزدیک روسیه و ایران یا همکاری‌های نظامی امارات و اوکراین تلاقی پیدا کند.

بومی‌سازی؛ محصول اجتناب‌ناپذیر تنوع‌بخشی دفاعی

شاید مهم‌ترین پیامد راهبرد تنوع‌بخشی دفاعی در خاورمیانه، حرکت به سمت بومی‌سازی صنایع نظامی باشد. کشورهای منطقه به تدریج به این جمع‌بندی رسیده‌اند که وابستگی کامل به واردات تسلیحات در شرایط بحران می‌تواند به یک آسیب‌پذیری راهبردی تبدیل شود. در نتیجه، توسعه ظرفیت‌های تولید داخلی، سرمایه‌گذاری مشترک در فناوری‌های دفاعی، اجرای پروژه‌های تحقیق و توسعه مشترک و انتقال فناوری به یکی از اولویت‌های اصلی دولت‌های منطقه خاورمیانه تبدیل خواهد شد.

چین در این حوزه از مزیت قابل‌توجهی برخوردار است؛ زیرا بخش مهمی از توانمندی‌های نظامی این کشور طی دهه‌های گذشته در نتیجه محدودیت‌های خارجی و ضرورت خودکفایی توسعه یافته است.

رقابت جدید در بازار تسلیحات خاورمیانه

اگرچه صنایع دفاعی آمریکا و اروپا همچنان جایگاه مسلط خود را در خاورمیانه حفظ خواهند کرد، اما سرعت تحولات ژئوپلیتیکی و نیاز کشورهای منطقه به تنوع‌بخشی امنیتی فضای رقابت را به شکل محسوسی تغییر خواهد داد.

این شرایط فرصت کم‌سابقه‌ای را برای صنایع دفاعی نوظهور فراهم می‌کند تا با جذب سرمایه، توسعه فناوری و ارائه راهکارهای انعطاف‌پذیرتر، سهم بیشتری از یکی از بزرگ‌ترین بازارهای تسلیحاتی جهان را به دست آورند.

در نهایت، برندگان اصلی این رقابت جدید کشورهایی خواهند بود که بتوانند میان سیاست خارجی، صنایع دفاعی و فناوری‌های نوظهور هماهنگی بیشتری ایجاد کرده و با سرعت بالاتری خود را با تحولات محیط امنیتی خاورمیانه تطبیق دهند.