آیا بحران تنگه هرمز می‌تواند صنعت هیدروژن را متحول کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، اختلال در جریان تجارت از مسیر تنگه هرمز بار دیگر اهمیت امنیت زنجیره‌های تامین جهانی را در کانون توجه قرار داده است اما این بحران نه تنها بازار نفت و گاز را تحت تاثیر قرار داده بلکه اکنون نشانه‌هایی از تغییرات و اثرات ساختاری آن بر صنعت هیدروژن، صنایع کود شیمیایی و فولاد نیز قابل مشاهده است.

افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیکی در خلیج فارس، شرکت‌ها و دولت‌ها را به بازنگری در الگوهای سنتی تامین انرژی و مواد اولیه واداشته است. در چنین شرایطی، هیدروژن و آمونیاک سبز که تا چندی پیش عمدتا به عنوان ابزارهای کربن‌زدایی شناخته شده، اکنون به تدریج به مولفه‌ای از راهبردهای امنیت انرژی و تاب‌آوری زنجیره تامین تبدیل می‌شوند.

تنگه هرمز؛ گلوگاه انرژی و تجارت جهانی

بسته شدن عملی تنگه هرمز در جریان تنش‌های اخیر میان ایران و ایالات متحده بار دیگر وابستگی اقتصاد جهانی به این آبراه راهبردی را آشکار کرد.

اگرچه افزایش قیمت سوخت‌های فسیلی در کوتاه‌مدت وابستگی بسیاری از کشورها به منابع سنتی انرژی را تشدید کرده است اما همزمان هزینه‌های ناشی از تنش‌های ژئوپلیتیکی موجب شده سرمایه‌گذاری در پروژه‌های انرژی‌های تجدیدپذیر و سوخت‌های پاک با هدف تقویت امنیت حوزه انرژی شتاب بیشتری بگیرد.

در واقع بحران هرمز دو پیام متفاوت برای بازار انرژی به همراه داشته است؛ از یک سو کشورها برای مقابله با شوک‌های کوتاه‌مدت ناگزیر به تقویت ذخایر و زیرساخت‌های هیدروکربنی خود شده‌اند و از سوی دیگر، تلاش برای کاهش وابستگی بلندمدت به مسیرهای پرریسک انرژی بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است.

از ابزار کربن‌زدایی تا مولفه امنیت انرژی

استفاده از هیدروژن در ابتدا به عنوان راهکاری برای کاهش انتشار کربن در صنایع سنگین مطرح شد؛ صنایعی که بیش از ۲۱ درصد از انتشار مستقیم گازهای گلخانه‌ای جهان را به خود اختصاص می‌دهند.

قابلیت استفاده از هیدروژن در بخش‌هایی نظیر فولاد، کودهای شیمیایی و صنایع سنگین که کربن‌زدایی در آن‌ها دشوار است، موجب شد دولت‌های اروپایی و کشورهای شرق آسیا اهداف بلندپروازانه‌ای برای توسعه این صنعت تعیین کنند.

با این حال، هزینه‌های بالای تولید، نبود زیرساخت‌های یکپارچه، پراکندگی فناوری‌ها و تردید سرمایه‌گذاران باعث شد بسیاری از پروژه‌های هیدروژن سبز با کندی پیش بروند و برآوردها نشان می‌دهد تولید جهانی هیدروژن احتمالا حدود ۵۰ درصد کمتر از اهداف اولیه تعیین‌شده خواهد بود. با عین حال به نظر می‌رسد بحران تنگه هرمز معادلات را تا حدی تغییر داده است.

کودهای شیمیایی؛ نخستین برنده توسعه صنعت هیدروژن

یکی از نخستین بخش‌هایی که از اختلالات تنگه هرمز آسیب دید، صنعت کودهای شیمیایی بود. در حال حاضر حدود ۲۳ درصد از تجارت جهانی آمونیاک از مسیر تنگه هرمز انجام می‌شود و بخش عمده عرضه جهانی این محصول در اختیار کشورهای حاشیه خلیج فارس از جمله عربستان سعودی، امارات و عمان قرار دارد.

از آنجا که آمونیاک ماده اولیه اصلی تولید کودهای نیتروژنی محسوب می‌شود و جایگزین مناسبی برای آن وجود ندارد، هرگونه اختلال در عرضه آن می‌تواند امنیت غذایی جهان را تحت تاثیر قرار دهد.

مزیت اصلی آمونیاک سبز نیز در همین نقطه قرار دارد؛ زیرا برخلاف آمونیاک خاکستری، برای تولید آن نیازی به گاز طبیعی وجود ندارد و می‌تواند با اتکا به انرژی‌های تجدیدپذیر تولید شود.

مراکش و مصر؛ قطب‌های جدید آمونیاک سبز

بحران هرمز موجب شده کشورهایی با ظرفیت بالای انرژی‌های تجدیدپذیر و دسترسی به مسیرهای جایگزین حمل‌ونقل دریایی به مقصد جدید سرمایه‌گذاری‌های بین‌المللی تبدیل شوند. مراکش و مصر در صدر این کشورها قرار دارند.

دولت مراکش با مشارکت سرمایه‌گذاران اماراتی و اسپانیایی در سال ۲۰۲۶ بیش از ۳۲ میلیارد دلار را به پروژه هیدروژن سبز و آمونیاک اختصاص داد. مصر نیز با جذب سرمایه‌گذاری‌های چینی و عربی در حال توسعه قطب‌های تولید هیدروژن سبز و کودهای کم‌کربن در سواحل مدیترانه است.

حمایت همزمان اتحادیه اروپا، چین و کشورهای عربی از این پروژه‌ها، زمینه شکل‌گیری کریدورهای جدید صادراتی را فراهم کرده است؛ کریدورهایی که می‌توانند وابستگی بازار جهانی کود به خلیج فارس را کاهش دهند.

هند در جست‌وجوی خودکفایی در بازار کود شمیایی

در سمت تقاضا، هند یکی از کشورهایی است که بیشترین آسیب را از اختلال در واردات آمونیاک و افزایش قیمت گاز طبیعی متحمل شده است.

کاهش دسترسی به خوراک گازی و محدودیت واردات از کشورهای حوزه خلیج فارس باعث شده دهلی‌نو قراردادهای بلندمدت جدیدی برای واردات آمونیاک سبز منعقد کند و همزمان توسعه ظرفیت‌های داخلی تولید کودهای سبز را در دستور کار قرار دهد. این روند می‌تواند هند را در سال‌های آینده به یکی از بزرگ‌ترین بازارهای مصرف و تولید آمونیاک سبز در جهان تبدیل کند.

بحران فولاد و ظهور فرصت‌های جدید

بازار فولاد نیز همزمان با صنعت کود وارد مرحله‌ای از بازآرایی ساختاری شده است. کشورهای خاورمیانه در حال حاضر حدود ۴۵ درصد تولید آهن اسفنجی مبتنی بر گاز طبیعی جهان را تولید می‌کنند و بخش مهمی از فولادسازان آسیایی و اروپایی به واردات این محصولات وابسته هستند.

اختلال در حمل‌ونقل دریایی و افزایش هزینه‌های لجستیکی موجب کمبود گندله‌های مخصوص تولید آهن اسفنجی و افزایش قیمت مواد اولیه در بسیاری از کارخانه‌های فولادی شده است.

در این میان فناوری تولید آهن اسفنجی مبتنی بر هیدروژن، موسوم به آهن احیا مستقیم بار دیگر مورد توجه سرمایه‌گذاران قرار گرفته است؛ فناوری‌ای که در آن می‌توان گاز طبیعی را به جای زغال‌سنگ در فرایند احیا سنگ آهن جایگزین کرد.

استرالیا و هند؛ بازیگران جدید فولاد سبز

استرالیا به عنوان یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان سنگ آهن جهان سال‌هاست در تلاش برای توسعه صنعت آهن سبز با چالش هزینه‌های بالا مواجه بوده است. با این حال بحران هرمز بار دیگر انگیزه لازم برای توسعه پروژه‌های آزمایشی هیدروژن و آهن سبز را در این کشور تقویت کرده است.

هند نیز به سرعت در حال توسعه ظرفیت تولید آهن اسفنجی است و با توجه به کاهش تدریجی هزینه‌های تولید هیدروژن سبز، می‌تواند به یکی از رهبران جهانی این فناوری تبدیل شود.

در همین حال چین، ژاپن و کره‌جنوبی نیز سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای را برای توسعه فولاد کم‌کربن آغاز کرده‌اند؛ روندی که تحت تاثیر اجرای سازوکار تعدیل کربن تولید اتحادیه اروپا (CBAM) سرعت بیشتری خواهد گرفت.

آیا کشورهای خلیج فارس از رقابت حذف می‌شوند؟

اگرچه بخشی از سرمایه‌گذاری‌های جدید به سمت شمال آفریقا و آسیا هدایت شده اما این مسئله به معنای خروج کشورهای خلیج فارس از صنعت هیدروژن نیست. عمان و امارات طی سال‌های اخیر سرمایه‌گذاری‌های گسترده‌ای در ایجاد مسیرهای جایگزین صادراتی انجام داده‌اند. در حال حاضر بندر الدقم عمان که خارج از محدوده تنگه هرمز قرار دارد، به یکی از مهم‌ترین مراکز توسعه پروژه‌های آمونیاک سبز تبدیل شده و کریدور هیدروژن مایع میان عمان و اروپا نیز همچنان در حال توسعه است.

امارات نیز از طریق پروژه‌های متانول سبز و توافق‌های بلندمدت صادراتی با اروپا و آسیا در تلاش است جایگاه خود را در اقتصاد جهانی هیدروژن حفظ کند.

امنیت جغرافیایی در کنار مزیت هزینه

اگرچه بحران هرمز بار دیگر ضرورت توسعه هیدروژن سبز را برجسته کرده اما چالش‌های فنی، مالی و مقرراتی همچنان پابرجاست. کمبود منابع آب در مناطق خشک، هزینه بالای تولید آمونیاک سبز و پیچیدگی استانداردهای صادراتی اتحادیه اروپا از جمله موانعی هستند که توسعه سریع این صنعت را محدود می‌کنند.

علاوه بر این، هزینه تولید آمونیاک سبز همچنان حدود دو برابر آمونیاک متعارف است و در صورت عادی شدن تجارت در تنگه هرمز، بخشی از مزیت رقابتی ناشی از بحران فعلی از بین خواهد رفت.

با این وجود، تجربه ماه‌های اخیر نشان داده است که در آینده حوزه انرژی، صرفا پایین بودن هزینه تولید تعیین‌کننده نخواهد بود؛ بلکه امنیت مسیرهای تجاری، تنوع جغرافیایی زنجیره تامین و تاب‌آوری در برابر شوک‌های ژئوپلیتیکی نیز به عوامل تعیین‌کننده رقابت‌پذیری تبدیل خواهند شد.

از این منظر، بحران هرمز ممکن است نه تنها مسیر تجارت جهانی انرژی، بلکه نقشه جغرافیایی اقتصاد هیدروژن در دهه‌های آینده را نیز بازطراحی کند.