وقتی زنجیره تامین جهانی دارو در آتش جنگ می‌سوزد

به گزارش نماد اقتصاد، کارشناسان معتقدند تداوم بی‌ثباتی در منطقه می‌تواند بر تامین مواد اولیه تولید دارو، حمل‌ونقل محصولات حساس به دما، هزینه‌های تولید و حتی دسترسی بیماران به داروهای حیاتی تاثیرات قابل‌توجهی بر جای بگذارد.

صنعت دارو و معضل آمادگی برای بحران‌ها

بررسی‌های جدید نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از شرکت‌های فعال در صنایع زیستی و دارویی همچنان آمادگی لازم برای مواجهه با اختلالات گسترده زنجیره تامین را ندارند.

بر اساس گزارش ارائه شده از سوی موسسه «Argon & Co»، تنها ۲۲ درصد از شرکت‌های فعال در حوزه علوم زیستی به صورت فعال برای سناریوهای اختلال در زنجیره تامین برنامه‌ریزی کرده‌اند؛ این در حالی است که ۶۲ درصد مدیران این صنعت تحت فشار شدید برای کاهش هزینه‌های عملیاتی قرار دارند و ۴۰ درصد نیز افزایش قیمت مواد اولیه را مهم‌ترین چالش زنجیره تامین خود عنوان کرده‌اند.

این آمار نشان می‌دهد که بسیاری از شرکت‌ها همچنان مدیریت بحران را به صورت واکنشی دنبال می‌کنند و برنامه‌ریزی ساختاریافته برای مواجهه با شوک‌های ژئوپلیتیکی هنوز به بخشی از فرایند تصمیم‌گیری روزمره در صنعت دارو تبدیل نشده است.

زنجیره‌ای از بحران‌های پی‌درپی

ریشه نگرانی‌های امروز صنعت داروسازی به سال‌ها قبل و دوران همه‌گیری کرونا بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که وابستگی گسترده جهان به تعداد محدودی از مراکز تولید مواد اولیه دارویی و مسیرهای محدود حمل‌ونقل بین‌المللی آشکار شد.

پس از آن، جنگ اوکراین و روسیه، افزایش تعرفه‌های تجاری، نوسانات شدید قیمت انرژی و اختلالات لجستیکی، فشارهای مضاعفی را بر زنجیره تامین دارو وارد کرد. اکنون نیز بحران خاورمیانه به حلقه جدیدی از این زنجیره ریسک‌ها تبدیل شده است.

کارشناسان معتقدند تجربه سال‌های اخیر نشان داده است که راهکارهای موقت نظیر افزایش موجودی انبارها یا استفاده مقطعی از تامین‌کنندگان جایگزین، اگرچه در کوتاه‌مدت موثر بوده اما نمی‌تواند جایگزین اقدامات لازم برای تقویت زنجیره تامین در بلندمدت شود.

اهمیت انتقال داروهای حساس به دما

در میان گروه‌های مختلف دارویی، محصولات زیستی، واکسن‌ها و سایر داروهایی که نیازمند نگهداری در مکان‌های سرد هستند، بیش از سایر محصولات در معرض آسیب قرار دارند.

این داروها عمدتا از طریق حمل‌ونقل هوایی جابه‌جا می‌شوند و هرگونه اختلال در فعالیت فرودگاه‌ها یا محدودیت در مسیرهای هوایی می‌تواند سلامت و اثربخشی آن‌ها را تحت تاثیر قرار دهد.

اختلال در فرودگاه‌های منطقه خاورمیانه و تغییر مسیر پروازهای باری، خطر خروج این محصولات از محدوده دمایی استاندارد را افزایش داده و احتمال تاخیر در تحویل آن‌ها را بالا برده است؛ مسئله‌ای که برای بسیاری از داروهای حیاتی می‌تواند پیامدهای جدی درمانی به همراه داشته باشد.

تنگه هرمز و تهدید پنهان صنعت داروسازی جهان

وابستگی صنعت دارو به بازار انرژی بسیار فراتر از آن چیزی است که در نگاه نخست به نظر می‌رسد. فرایند تولید دارو، به ویژه در بخش مواد موثره دارویی (API)، به شدت انرژی‌بر است و نوسانات قیمت نفت و گاز می‌تواند به سرعت هزینه‌های تولید را افزایش دهد.

از سوی دیگر، بخش قابل‌توجهی از مواد اولیه، حلال‌ها و ترکیبات واسطه مورد استفاده در صنعت داروسازی در کشورهای چین و هند تولید می‌شود؛ کشورهایی که بخش مهمی از انرژی و مواد اولیه مورد نیاز صنایع آن‌ها از مسیر تنگه هرمز تامین می‌شود.

به همین دلیل، هرگونه اختلال در جریان انرژی یا حمل‌ونقل دریایی در این منطقه می‌تواند به افزایش هزینه تولید مواد موثره دارویی و در نهایت رشد قیمت دارو در بازارهای جهانی منجر شود.

سناریوی بدبینانه کمبود دارو و افزایش هزینه درمان

کارشناسان هشدار می‌دهند حتی اختلال‌های محدود در زنجیره تامین دارو نیز می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای برای نظام سلامت کشورها داشته باشد.

در صورت تداوم یا تشدید تنش‌ها در خاورمیانه، احتمال شکل‌گیری کمبودهای گسترده دارویی در بازارهای جهانی افزایش خواهد یافت؛ موضوعی که می‌تواند دسترسی بیماران به درمان‌های حیاتی را با مشکل مواجه کند. افزایش همزمان قیمت سوخت، رشد هزینه‌های تولید و محدودیت در تامین مواد اولیه، فشار مضاعفی بر صنعت دارو وارد خواهد کرد و در نهایت این هزینه‌ها به مصرف‌کنندگان و نظام‌های سلامت منتقل می‌شود.

نشانه‌های اولیه این روند در برخی کشورها از هم‌اکنون قابل مشاهده است. به عنوان نمونه، داروخانه‌های بریتانیا طی ماه‌های اخیر افزایش قابل‌توجه قیمت برخی داروهای عمومی از جمله استامینوفن و داروهای آلرژی فصلی را گزارش کرده‌اند.

تعادل میان تاب‌آوری و بهره‌وری

یکی از دشوارترین تصمیمات پیش روی شرکت‌های داروسازی، ایجاد تعادل میان کنترل هزینه‌ها و افزایش تاب‌آوری زنجیره تامین است. در سال‌های اخیر برخی شرکت‌ها به سمت تنوع‌بخشی به تامین‌کنندگان، استفاده از منابع تامین دوگانه، منطقه‌ای‌سازی بخشی از زنجیره تامین و افزایش ذخایر ایمنی برای محصولات حیاتی حرکت کرده‌اند.

با این حال، محدودیت‌های مالی و فشار سهامداران برای حفظ حاشیه سود باعث شده سرمایه‌گذاری در حوزه تاب‌آوری عمدتا بر روی داروهای حیاتی و محصولات با ارزش تجاری بالاتر متمرکز شود.

چالش مدیریت زنجیره تامین دارو

شماری از کارشناسان معتقدند مهم‌ترین تغییر مورد نیاز در صنعت داروسازی، تبدیل برنامه‌ریزی سناریومحور به بخشی دائمی از فرایند تصمیم‌گیری است. در همین رابطه شرکت‌های دارویی باید برای هر یک از سناریوهای احتمالی، از اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل گرفته تا توقف فعالیت تامین‌کنندگان کلیدی، برنامه‌های جایگزین مشخصی طراحی و نقاط آغاز واکنش اضطراری را از پیش تعیین کنند.

افزایش شفافیت اطلاعات در سراسر زنجیره تامین و ادغام این اطلاعات با فرایندهای برنامه‌ریزی فروش و عملیات نیز می‌تواند سرعت واکنش شرکت‌ها به بحران‌های احتمالی را افزایش دهد.

تاب‌آوری؛ مزیت رقابتی جدید صنعت دارو

تحولات سال‌های اخیر نشان داده است که تاب‌آوری دیگر صرفا یک مفهوم مرتبط با مدیریت ریسک نیست، بلکه به یکی از مهم‌ترین مزیت‌های رقابتی شرکت‌های دارویی تبدیل شده است.

در شرایطی که محیط ژئوپلیتیکی جهان بیش از هر زمان دیگری بی‌ثبات و غیرقابل پیش‌بینی شده، شرکت‌هایی موفق‌تر خواهند بود که در کنار شاخص‌های سنتی بهره‌وری و کاهش هزینه، توانایی حفظ تداوم تامین و انعطاف‌پذیری عملیاتی را نیز در قلب تصمیمات تجاری خود قرار دهند.

واقعیت آن است که حتی اگر بحران فعلی خاورمیانه نیز به سرعت پایان یابد، احتمال وقوع شوک بعدی در زنجیره تامین جهانی بسیار بیشتر از گذشته خواهد بود؛ از این رو صنعت دارو ناگزیر است تاب‌آوری را از یک واکنش موقت در دوران بحران، به بخشی دائمی از مدل کسب‌وکار خود تبدیل کند.