بحران کشتیرانی در تنگه هرمز بلای جان بازارهای جهانی شده است

به گزارش نماد اقتصاد، در حالی که توجه افکار عمومی و بازارهای جهانی عمدتا بر نوسانات قیمت نفت و تبعات انرژی‌محور تنش‌های اخیر در خلیج فارس متمرکز شده، بحران عمیق‌تری در یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های تجاری جهان در حال شکل‌گیری است؛ بحرانی که پیامدهای آن می‌تواند فراتر از بازار انرژی، زنجیره تامین جهانی و امنیت غذایی جهان را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

تحولات اخیر در تنگه هرمز نشان می‌دهد که معادلات امنیت دریایی در این منطقه دیگر صرفا بر اساس برتری نظامی کلاسیک تعریف نمی‌شود و بازیگران منطقه‌ای با بهره‌گیری از ابزارهای نامتقارن، قادرند هزینه‌های سنگینی را بر تجارت جهانی تحمیل کنند.

بازدارندگی در باریک‌ترین گلوگاه انرژی جهان

پس از حملات اخیر آمریکا به برخی نقاطی در جنوب ایران و در نزدیکی بندر سیریک و قشم، مقام‌های آمریکایی این اقدام را بخشی از اجرای توافق آتش‌بس و تضمین آزادی کشتیرانی در منطقه توصیف کردند.

با این حال، تحولات میدانی نشان داد که معادلات بازدارندگی در تنگه هرمز از منطق متفاوتی پیروی می‌کند. تنها چند ساعت پس از این حملات، ایران در پاسخ به حملات آمریکا محل استقرار ناوگان پنجم نیروی دریایی این کشور را هدف حملات پهپادی قرار داد.

این رویدادها از نگاه بسیاری از تحلیلگران نشان‌دهنده محدودیت الگوی بازدارندگی متعارف در یک آبراه باریک و حساس است؛ جایی که مزیت‌های جغرافیایی و توانمندی‌های نامتقارن می‌توانند بر برتری دریایی قدرت‌های بزرگ غلبه کنند.

ریسک‌هایی که تجارت جهانی را متوقف کرده‌اند

شاید بزرگ‌ترین تهدید فعلی برای کشتیرانی بین‌المللی نه حملات موشکی و پهپادی، بلکه احتمال حضور مین‌های دریایی در مسیرهای عبور کشتی‌ها باشد.

سازمان بین‌المللی دریانوردی اخیرا مدعی شده که ده‌ها مین دریایی در کریدورهای اصلی تردد کشتی‌ها در منطقه شناسایی یا مشکوک وجود دارد. در چنین شرایطی، عبور هر کشتی تجاری از خلیج فارس به محاسبه‌ای پیچیده میان ریسک و سود تبدیل شده است.

شرکت‌های فعال در حوزه امنیت دریایی گزارش داده‌اند که تنها طی ۴۸ ساعت، نرخ بیمه ریسک جنگ برای کشتی‌های ورودی به خلیج فارس بیش از ۴۰۰ درصد افزایش یافته است؛ به‌گونه‌ای که هزینه بیمه ریسک جنگ برای یک نفتکش غول‌پیکر اکنون با هزینه عملیاتی کل یک سفر دریایی برابری می‌کند.

برخی شرکت‌های بزرگ کشتیرانی فعالیت خود در منطقه را به حالت تعلیق درآورده‌اند و برخی دیگر به ناخدایان خود دستور داده‌اند در صورت دریافت هشدارهای رادیویی از سوی مقامات محلی، مسیر حرکت خود را تغییر دهند.

در روزهای اخیر، فرکانس‌های دریایی منطقه مملو از هشدارهایی بوده است که کشتی‌های تجاری را به تغییر مسیر یا خروج از مناطق پرخطر فرا می‌خواند. شماری از نفتکش‌ها نیز ترجیح داده‌اند پیش از ورود به مسیرهای جنوبی، سفر خود را متوقف یا بازگردند؛ زیرا معتقدند حتی اسکورت ناوهای نظامی نیز نمی‌تواند از یک کشتی در برابر حملات پهپادی به‌طور کامل محافظت کند.

بحران در قلب آب‌های خلیج فارس

در حالی که معامله‌گران بازارهای مالی در لندن و نیویورک تحولات قیمت نفت را دنبال می‌کنند، هزینه واقعی این تنش‌ها را هزاران دریانورد غیرنظامی پرداخت می‌کنند.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده از سوی نهادهای بین‌المللی دریایی، از زمان آغاز موج جدید تنش‌ها، شماری از کارکنان کشتی‌های تجاری جان خود را از دست داده‌اند و هزاران نفر دیگر در کشتی‌هایی که در آب‌های خلیج فارس متوقف شده‌اند، عملا در شرایطی مشابه محاصره دریایی به سر می‌برند.

برآوردها نشان می‌دهد حدود ۲۰ هزار دریانورد در کشتی‌های مستقر در منطقه گرفتار شده‌اند و به دلیل محدودیت‌های امنیتی و توقف عملیات تخلیه، امکان خروج از منطقه را ندارند.

فشارهای روانی ناشی از احتمال حملات هوایی، تهدید مین‌های دریایی و نبود امکان جابه‌جایی نیروها، شرایط بی‌سابقه‌ای را برای کارکنان صنعت حمل‌ونقل دریایی ایجاد کرده است. زیرساخت‌های بین‌المللی مدیریت نیروی انسانی دریایی نیز برای مواجهه با یک بحران طولانی‌مدت از این دست آمادگی کافی ندارند.

تهدیدی فرای بازار نفت

پیامدهای بحران تنگه هرمز تنها به بازار انرژی محدود نمی‌شود. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) هشدار داده است که تداوم اختلال در این مسیر استراتژیک می‌تواند امنیت غذایی جهان را نیز با تهدید جدی مواجه کند.

تنگه هرمز سهم قابل‌توجهی از حجم صادرات جهانی کودهای شیمیایی و محموله‌های گوگرد را به خود اختصاص داده؛ موادی که نقش حیاتی در تولید محصولات کشاورزی صنعتی در آسیا، آفریقا و آمریکای لاتین دارند.

از همین رو، کارشناسان معتقدند شوک اصلی این بحران ممکن است با فاصله زمانی چندماهه و از طریق افزایش قیمت مواد غذایی در بازارهای جهانی ظاهر شود. به طور کلی هرچه ناامنی در این مسیر طولانی‌تر شود، فشار بر زنجیره تامین کشاورزی و قیمت جهانی مواد غذایی نیز افزایش خواهد یافت.

شکاف میان سیاست و واقعیت تجارت جهانی

واکنش‌های سیاسی به تحولات اخیر، فاصله قابل‌توجه میان ادبیات دیپلماتیک و واقعیت‌های تجارت دریایی را آشکار کرده است. اظهارنظرهای سیاسی و محکومیت‌های دیپلماتیک اگرچه ممکن است در فضای رسانه‌ای بازتاب گسترده‌ای داشته باشند، اما برای مالکان کشتی‌هایی با ارزش صدها میلیون دلار، عامل تعیین‌کننده همچنان میزان ریسک عملیاتی و هزینه‌های بیمه خواهد بود.

واقعیت این است که هیچ قدرت دریایی، حتی ایالات متحده و متحدان این کشور، قادر نیستند تنها با اتکا به حضور نظامی، امنیت کامل تمامی مسیرهای تردد در تنگه هرمز را تضمین کنند. محدودیت‌های جغرافیایی، کوتاه بودن زمان واکنش و استقرار گسترده سامانه‌های متحرک در سواحل منطقه، شرایطی ایجاد کرده که مدیریت امنیت دریایی را به یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های ژئوپلیتیکی جهان تبدیل کرده است.

تنگه هرمز؛ گره اصلی ژئوپلیتیک انرژی جهان

برخی تحلیلگران معتقدند چالش اصلی توافق‌های موقت و آتش‌بس‌های منطقه‌ای آن است که به مسئله بنیادین کنترل و مدیریت مسیرهای کشتیرانی در خلیج فارس نمی‌پردازند.

تا زمانی که راهکاری پایدار برای مدیریت امنیت و عبور و مرور تجاری در این آبراه استراتژیک ایجاد نشود، هرگونه آتش‌بس تنها می‌تواند وقفه‌ای موقت میان دوره‌های جدید تنش باشد.

در چنین شرایطی، احتمال ادامه اجتناب شرکت‌های کشتیرانی از برخی مسیرهای منطقه، تداوم نرخ‌های بالای بیمه و افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل جهانی وجود خواهد داشت؛ موضوعی که می‌تواند یکی از مهم‌ترین شریان‌های انرژی و تجارت جهان را برای مدت طولانی تحت فشار نگه دارد.

در مجموع آنچه امروز در تنگه هرمز در حال وقوع است، صرفا یک بحران امنیتی یا انرژی نیست؛ بلکه آزمونی برای تاب‌آوری زنجیره‌های تامین جهانی و آینده ژئوپلیتیک تجارت بین‌الملل محسوب می‌شود.

انتهای پیام//