ضعف در اکتشافات معدنی ایران؛ مانعی بزرگ بر سر راه توسعه پایدار

به گزارش نماداقتصاد، بخش معدن ایران به عنوان یکی از منابع مهم اقتصادی کشور، ظرفیت‌های عظیمی برای رشد و توسعه دارد. اما یکی از چالش‌های اساسی این حوزه، ضعف در اکتشافات معدنی است که به دلایل مختلفی از جمله کمبود سرمایه‌گذاری، نبود فناوری‌های نوین، ضعف دانش زمین‌شناسی و مدیریت غیرتخصصی محدوده‌های معدنی به وجود آمده است. این مشکلات باعث شده‌اند کشف ذخایر جدید و بهره‌برداری بهینه از منابع معدنی با کندی و مشکلات فراوانی مواجه شود.

کمبود سرمایه‌گذاری؛ ریشه اصلی ضعف اکتشافات

سرمایه‌گذاری در بخش اکتشافات معدنی نیازمند منابع مالی قابل توجهی است که متأسفانه در سال‌های اخیر با محدودیت‌های جدی مواجه بوده است.
نبود بودجه کافی باعث شده بسیاری از پروژه‌های اکتشافی نیمه‌کاره رها شوند یا اصلاً آغاز نشوند. این مسئله علاوه بر کاهش کشف ذخایر جدید، باعث از دست رفتن فرصت‌های اقتصادی و کاهش اشتغال‌زایی در مناطق معدنی شده است.

نبود فناوری‌های نوین؛ کندی روند اکتشافات

اکتشاف معدنی در جهان امروز به شدت وابسته به فناوری‌های پیشرفته مانند سنجش از دور، داده‌کاوی زمین‌شناسی، هوش مصنوعی و سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) است.
در ایران، استفاده از این فناوری‌ها هنوز به صورت گسترده و سیستماتیک انجام نمی‌شود. این امر باعث شده فرآیند اکتشافات کند و هزینه‌بر باشد و در نتیجه، جذابیت سرمایه‌گذاری در این بخش کاهش یابد.

ضعف دانش زمین‌شناسی و نیروی انسانی متخصص

یکی دیگر از مشکلات مهم، کمبود نیروی متخصص و دانش به‌روز در زمینه زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی است. نبود آموزش‌های تخصصی کافی و عدم به‌روزرسانی دانش کارشناسان باعث شده کیفیت مطالعات اکتشافی پایین باشد. این موضوع در کنار کمبود همکاری‌های بین‌المللی و انتقال فناوری، مانع از توسعه علمی و فنی این بخش شده است.

مدیریت غیرتخصصی محدوده‌های معدنی؛ سد راه بهره‌برداری بهینه

مدیریت محدوده‌های معدنی در بسیاری موارد توسط افراد یا شرکت‌هایی انجام می‌شود که تخصص لازم در زمینه اکتشاف و بهره‌برداری علمی ندارند. این مدیریت غیرتخصصی باعث شده بسیاری از پهنه‌های معدنی بلااستفاده باقی بمانند یا بهره‌برداری ناپایدار و غیرکارشناسی از آن‌ها صورت گیرد. علاوه بر این، مشکلات قانونی و بوروکراسی پیچیده صدور مجوزها، روند توسعه اکتشافات را کند کرده است.
پیامدها و راهکارها در زمینه ضعف اکتشافات معدنی ایران را می‌توان به شرح زیر توضیح داد:

پیامدهای ضعف در اکتشافات معدنی
کاهش کشف ذخایر جدید و محدود شدن منابع معدنی

کمبود فعالیت‌های اکتشافی علمی و سیستماتیک باعث شده بخش قابل توجهی از پهنه‌های معدنی کشور کشف نشده باقی بمانند. این مسئله به معنای از دست رفتن فرصت‌های اقتصادی و کاهش پتانسیل تولید معادن در آینده است. بدون اکتشافات دقیق، نمی‌توان ذخایر معدنی جدید را شناسایی و استخراج کرد، بنابراین وابستگی به ذخایر قدیمی افزایش یافته که به مرور زمان کاهش می‌یابند و باعث افت تولید می‌شوند.

افزایش ریسک سرمایه‌گذاری و عدم جذب سرمایه‌گذاران

نبود داده‌های پایه زمین‌شناسی و اطلاعات دقیق اکتشافی، ریسک سرمایه‌گذاری در بخش معدن را بالا می‌برد. این موضوع باعث شده سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی تمایل کمتری به ورود به این حوزه داشته باشند و در نتیجه سرمایه‌گذاری لازم برای توسعه اکتشافات و بهره‌برداری کاهش یابد.

خام‌فروشی و کاهش ارزش افزوده

ضعف در اکتشافات و بهره‌برداری بهینه باعث شده بخش عمده‌ای از مواد معدنی به صورت خام صادر شود. این موضوع ارزش افزوده اقتصادی را کاهش داده و فرصت ایجاد صنایع فرآوری و تکمیلی را محدود می‌کند. در نتیجه، درآمدهای حاصل از معدن‌کاری کمتر از ظرفیت واقعی است.

کاهش اشتغال‌زایی و توسعه منطقه‌ای

معادن فعال و توسعه یافته می‌توانند نقش مهمی در ایجاد اشتغال و توسعه اقتصادی مناطق محروم داشته باشند. ضعف اکتشافات باعث می‌شود این فرصت‌ها از دست برود و مناطق معدنی از توسعه اقتصادی و اجتماعی محروم بمانند.

تأثیر منفی بر توسعه پایدار و زیست‌محیطی

عدم بهره‌برداری بهینه و علمی از معادن، علاوه بر کاهش بهره‌وری، می‌تواند باعث آسیب‌های زیست‌محیطی شود. اکتشافات ناکافی و مدیریت غیرتخصصی، ریسک تخریب‌های غیرضروری محیطی را افزایش می‌دهد.

راهکارهای پیشنهادی برای رفع ضعف اکتشافات معدنی
افزایش سرمایه‌گذاری هدفمند در بخش اکتشاف

دولت و بخش خصوصی باید منابع مالی کافی برای انجام اکتشافات علمی و سیستماتیک اختصاص دهند. ایجاد صندوق‌های حمایتی، ارائه تسهیلات بانکی کم‌بهره و جذب سرمایه‌گذاران خارجی با تضمین‌های حقوقی می‌تواند انگیزه لازم را برای توسعه اکتشافات فراهم کند.

به‌کارگیری فناوری‌های نوین و دیجیتال

استفاده از فناوری‌های پیشرفته مانند سنجش از دور، داده‌کاوی زمین‌شناسی، هوش مصنوعی و سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS) می‌تواند دقت، سرعت و کیفیت اکتشافات را به طور قابل توجهی افزایش دهد. این فناوری‌ها همچنین به کاهش هزینه‌ها و ریسک‌های اکتشافی کمک می‌کنند.

تقویت سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی کشور

ارتقای جایگاه این سازمان با اختصاص بودجه کافی، به‌روزرسانی تجهیزات و افزایش نیروی انسانی متخصص، می‌تواند تولید و انتشار داده‌های پایه زمین‌شناسی را تسهیل کند. این اقدام باعث کاهش ریسک اکتشاف و افزایش جذابیت سرمایه‌گذاری می‌شود.

اصلاح قوانین و مقررات مرتبط با اکتشاف و بهره‌برداری

به‌روزرسانی قوانین معدن مطابق با استانداردهای بین‌المللی، شفاف‌سازی فرآیند صدور مجوزها و کاهش بوروکراسی، از مهم‌ترین اقدامات برای تسهیل فعالیت‌های اکتشافی است. همچنین، محدود کردن بلوکه شدن محدوده‌های معدنی و الزام به تعیین تکلیف سریع آن‌ها، به بهره‌برداری بهتر کمک می‌کند.

آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی متخصص

توسعه آموزش‌های تخصصی، برگزاری دوره‌های به‌روز و جذب کارشناسان با دانش فنی بالا، کیفیت مطالعات اکتشافی را افزایش می‌دهد. همچنین، ایجاد همکاری‌های بین‌المللی برای انتقال دانش و فناوری‌های نوین می‌تواند به ارتقای سطح علمی کمک کند.

توسعه زیرساخت‌های معدنی و لجستیکی

بهبود شبکه حمل‌ونقل، تأمین انرژی پایدار و توسعه زیرساخت‌های ارتباطی در مناطق معدنی، عملیات اکتشاف و استخراج را تسهیل می‌کند و هزینه‌ها را کاهش می‌دهد.

توجه به توسعه پایدار و مسائل زیست‌محیطی

رعایت استانداردهای زیست‌محیطی در عملیات اکتشافی و بهره‌برداری، آموزش معدنکاران و فرهنگ‌سازی در این زمینه، از تخریب‌های غیرضروری جلوگیری می‌کند و به توسعه پایدار معدن کمک می‌کند.

ضعف در اکتشافات معدنی ایران پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی منفی به همراه دارد که توسعه پایدار بخش معدن را تهدید می‌کند.
با اجرای راهکارهای جامع شامل افزایش سرمایه‌گذاری، فناوری‌محوری، اصلاح قوانین، ارتقای دانش فنی و توسعه زیرساخت‌ها، می‌توان زمینه‌های کشف ذخایر جدید و بهره‌برداری بهینه را فراهم کرد و سهم معدن در اقتصاد کشور را بهبود بخشید.

یگانه بختیاری